Mấy ngày vừa rồi mình đọc được nhiều “ý kiến” chê cụ Thái Bá Tân không biết làm thơ, làm thơ con cóc, thơ nôm na…

  • By :
  • Category : Chưa được phân loại

Mấy ngày vừa rồi mình đọc được nhiều "ý kiến" chê cụ Thái Bá Tân không biết làm thơ, làm thơ con cóc, thơ nôm na mách qué, thơ vớ vẩn, ngớ ngẩn, vv và vv. Dù mình đã biết sự thật là gì nhưng nhân dịp này mình quyết định bỏ thời gian ra đọc lại thơ dịch Thái Bá Tân, hai mảng đặc biệt là thơ cổ điển Nga và thơ cổ điển Anh. Đêm qua mình mang hai cuốn Thơ Nga chọn lọc và Thơ Anh chọn lọc – mỗi cuốn chừng 900 trang – ra ghế sofa. Trong tĩnh lặng buổi đêm mình bắt đầu đọc lại thơ Epghenhi Onheghin của Pushkin mà cụ Tân dịch.
Pushkin là nhà thơ Nga số 1, soái của thơ Nga, và tác phẩm này (EO) là tác phẩm được coi là quan trọng nhất của thi hào. Trường ca này gồm 389 khổ, mỗi khổ 14 câu. Điều cực kỳ đặc biệt là Pushkin đã sáng tạo ra một cách gieo vần độc đáo và rất khó khăn, mẫu hình cho 14 câu như sau.
AbAbCCddEffEgg
Những chữ cái giống nhau vần với nhau. Những chữ hoa là vần "đực", tức là kết thúc với các từ có trọng âm rơi vào âm cuối; những chữ thường là vần "cái", là những từ mà có âm cuối không có trọng âm. Trọng âm là âm được nhấn mạnh hơn các âm khác trong từ trong các ngôn ngữ đa âm tiết. Do tiếng Việt là ngôn ngữ đơn âm khi sang tiếng Việt, mẫu vận trên có thể viết lại thành:
ABABCCDDEFFEGG
Thể thơ này về sau được người ta gọi là Xô nê Pushkin hay Khổ thơ Onheghin.
Một bản dịch thơ cổ điển được coi là đạt phải giữ được cả ý và vần. Do mẫu vận quá phức tạp của thể thơ này, các dịch giả chuyển ngữ thường phải hy sinh ý để giữ vần hoặc vần để giữ ý. Có nhiều bản dịch sang tiếng Anh do người ta đua tranh nhau xem ai là người có thể đạt tới đỉnh cao của cả vần và ý. Đây là thứ trò chơi câu chữ của những trí tuệ cao vời về ngôn ngữ và có lẽ cả toán nữa. Làm sao để có thể lùa hết ý vào trong 14 câu thơ trong khi vẫn tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc gieo vần của tác giả cổ điển, soái Nga số 1 của mọi số 1.
Một trong những người đua tranh dịch trường ca này của Pushkin là thiên tài văn chương Nabokov tác giả của Lolita, người Nga viết bằng tiếng Anh mà được coi là một trong những tác giả quan trọng nhất của tiếng Anh. Nabokov dịch Pushkin với tâm thế của chủ sở hữu (ông anh tao) và mắng vốn các dịch giả Anh ngữ khác là thế nọ thế kia. Bản dịch của Nabokov được coi là chính xác nhất nhưng về vần có lẽ chưa đạt hoàn toàn và cũng bị phàn nàn là dùng thứ tiếng Anh quá cao siêu, xa với tinh thần vui vẻ, gần gũi của giọng văn Pushkin. Đã có quá nhiều bản dịch tiếng Anh khác nhau của tác phẩm này, và chắc chắn sẽ còn những bản dịch khác nữa trong tương lai.
Trong cuốn Thơ Nga chọn lọc của Thái Bá Tân, phần dịch trường ca EO bắt đầu ở trang 29 và kết thúc ở trang 239, mỗi trang in chứa chừng 2 khổ thơ. Hôm qua mình đã đọc lại với cách nhìn của nhà phê bình, vừa đọc mình vừa so với các bản tiếng Anh và tiếng Nga những chỗ mình thấy có điểm đặc biệt cần lưu ý để xem cách các dịch giả cùng xử lý chỗ mà mình coi là thách thức thế nào. Quả thực, sau khi đọc mấy chục trang như thế mình phải dừng lại và mình nghĩ thế này:
– Thứ nhất, thực sự là mình thấy biết ơn là đã có một người Việt yêu tiếng Việt, yêu người Việt, yêu nước Việt tới mức bỏ thời gian ra dịch một tác phẩm vĩ đại nhường này sang tiếng Việt cho người Việt có cơ hội đồng cảm với tâm hồn thế giới.
– Thứ hai, mình cảm thấy yếu ớt, đắng họng nhận ra là mình không bao giờ có nổi thứ tài năng với câu chữ như dịch giả. Mình biết là mình có chút nhanh trí với câu chữ và viết lách, với những thứ thông minh đột khởi, bất thường, lấp lánh, nhưng cách dịch giả xử lý tuyệt vời những thách thức to lớn của ý thơ, vần thơ cho mình thấy mình chẳng là cục c. khô gì. Mình thực sự không thể hiểu nổi trong đầu dịch giả nghĩ gì, lập luận thế nào mà ra được những lời giải như thế. Có quá nhiều khổ thơ được dịch giả viết lại bằng tiếng Việt trong sáng, dễ hiểu, tuân thủ tuyệt đối cách gieo vần mà mình nghĩ nếu mình chỉ cần dịch hay viết được một bài thơ như thế chắc mình sướng điên, phải câu được mấy nghìn likes trên mạng xã hội. Sự thật là dịch giả có hàng chục ngàn khổ thơ như thế.
– Thứ ba, mình khẳng định dịch giả là một thiên tài trước đây không có, sau này không thể có trong tiếng Việt. Hơn 200 trang dịch EO từ tiếng Nga, hơn 500 trang dịch trường ca Don Juan của Byron từ tiếng Anh là những bằng chứng vững chắc cho quan điểm của mình. Cụ Thái Bá Tân với cụ Ngô Bảo Châu là những bậc thầy trong lĩnh vực của họ – chỉ tiếc là khán giả của cụ Tân là người dân của một đất nước còn vất vả, không hiểu thơ, không quan tâm đến thơ, tâm hồn cũng nghèo nàn. Thơ của cụ dịch là những thứ ngọc trai của nhân loại, nói như tiếng Anh pearls before swines là cụ đã mang ngọc trai cho lợn xem, đàn gẩy tai trâu số người hiểu được tài năng xuất chúng của cụ thật quá hiếm hoi. Điều này quá đáng tiếc.
– Thứ tư, mình nhận thức được tiếng Việt không phải quá nghèo nàn, có chăng khả năng diễn đạt của mình chưa đi đến tận cùng của việc khám phá hết những khả năng biểu cảm của tiếng Việt. Cụ Tân làm những việc leo núi đấy cứ dễ như chơi. Mình đọc và tự bảo mình là Gấu ơi, nhiều lúc nên biết điều mà im đi thì hơn.
Mình chia sẻ với các bạn những suy nghĩ rất thành thật của mình và khuyên các bạn nếu có ai quan tâm đến thơ hoặc muốn thông qua thơ tìm hiểu tâm hồn nhân loại thì dành thời gian đọc lại bản dịch EO của cụ Tân, vừa đọc vừa ý thức được những hạn chế cứng nhắc về cách gieo vần là đặc trưng của Pushkin.
Theo một cách nào đó, bản dịch của cụ Tân mình thấy hay hơn đa số các bản dịch tiếng Anh, và như thế cụ Tân với Nabokov chí ít là về việc dịch thơ Pushkin là ngang nhau với cụ Tân còn nhỉnh hơn vì ra đi từ văn chương lúa nước. Có một nhà thơ Ấn độ là Vikram Seth đã viết một tiểu thuyết bằng thơ tiếng Anh dùng toàn các khổ thơ kiểu Onheghin này. Nhà thơ đó cũng là một người đại tài, lập dị, sức sáng tạo ghê người (Đại học Oxford, PhD Kinh tế Stanford, được phong tước Hiệp sĩ Anh) và gợi nhớ cho mình về ông Tân. Thành quả hai người tương đối giống nhau, chỉ khác ông Seth viết bằng ngôn ngữ của nữ hoàng cho người đọc có học còn ông Tân viết để hầu những người nông dân để mong họ mở mày mở mặt ra với thế giới, những người hôm nay vẫn mắng ông không biết làm thơ.
Xin ghi lại vài khổ thơ đầu chương Bẩy để làm ví dụ minh họa cho quan điểm của mình.
1
Tuyết trên núi, trên gò cao đây đó
Được nắng xuân sưởi ấm đã bắt đầu
Tan thành nước, chảy từng dòng rất nhỏ
Xuống cánh đồng cũng ngập nước từ lâu.
Thao thức suốt cả mùa đông, chờ đợi,
Nay tỉnh dậy, thiên nhiên chào xuân mới.
Trời rất trong, mây sáng lượn yên lành
Và núi rừng, cũng thế bắt đầu xanh
Như được phủ một lớp nhung. Hối hả
Đàn ong bay vui hút mật khắp đồng.
Các thung lũng đã đầy hoa; núi đá
Cũng khô dần qua cơn ẩm mùa đông.
Bầy súc vật đã tung tăng chạy nhảy,
Họa mi hót trong vườn khuya đâu đấy.
2
Ôi mùa xuân, mùa tình yêu sôi nổi.
Ôi buồn sao khi xuân đến, bồi hồi,
Một xúc động chạy râm ran, mệt mỏi
Trong tâm hồn và trong trái tim tôi.
Giữa yên tĩnh cảnh đồng quê vắng vẻ
Khi hơi thở của mùa xuân nhè nhẹ
Phả vào tôi đến ngây ngất, chóng đầu,
Tôi vẫn buồn, buồn một nỗi không đâu.
Hay không lẽ trái tim tôi giá lạnh
Quên niềm vui và tất cả những gì
Đẹp tươi mát, luôn ồn ào, lấp lánh
Làm tâm hồn tôi mệt mỏi sầu bi –
Mà tâm hồn đã không còn sự sống
Thì với nó, mọi điều đen, trống rỗng.
3
Hay vì ta không vui khi cây hạt
Sau mùa thu, đã chết, lại đâm cành
Và buồn nhớ những đau thương mất mát
Khi trong rừng xào xạc lá cây xanh?
Hay khi thấy thiên nhiên đang sống lại
Ta suy nghĩ với nỗi lòng tê tái
Về những năm khô héo của đời mình,
Chẳng bao giờ mong sống lại, hồi sinh?
Rất có thể nhiều khi trong ý nghĩ
Một mùa xuân khác hẳn, cũ và già
Xen vào giữa những giấc mơ thi vị
Đến và làm xúc động trái tim ta,
Làm ta nghĩ một nơi xa nào đấy,
Một đêm sao, một vầng trăng lộng lẫy.

Tin tức
Nên sử dụng kem trắng da của Đức vào ban đêm, tại sao?

Làn da trắng sáng, săn chắc, mịn màng và khoẻ mạnh là niềm mơ ước của rất nhiều chị em phụ nữ. Bất cứ ai cũng luôn khao khát mình sở hữu làn da đẹp, mịn và trắng trẻo. Tuy nhiên, sắc tố da hơi đen sạm và do phải …

Tin tức
Những lợi ích của phòng xông hơi đá muối đối với cơ thể con người

Áp lực công việc, môi trường độc hại đã làm sức khỏe, làn da của con người ảnh hưởng không hề nhỏ. Chính vì vậy việc xuất hiện những phòng xông hơi đá muối đã phần nào giải quyết phần nào những căng thẳng và mệt mỏi lên con người. …

Tin tức
Các khác biệt từ xe tải chở hàng quận 8

Hiện nay, đời sống chúng ta luôn không ngừng có các phát triển và đổi mới trong cách sống, con người cũng luôn cố gắng tìm đến môi trường mới để cải thiện tốt hơn về cuộc sống thường ngày của mình. Để hỗ trợ và đưa thêm cho con …